Doprowadzili do największej porażki rosyjskiego wywiadu w historii. Co się stało z Anną Chapman i innymi szpiegami Kremla złapanymi w USA

(Na zdjęciu aresztowani w USA w 2010 r. rosyjscy szpiedzy. Od lewej w górnym rzędzie: Anna Chapman, Michaił Semenko, Michaił Wasenkow, Lidia Guriew, Władimir Guriew. Od lewej w dolnym rzędzie: Natalia Kutzyk-Perewerzewa, Michaił Kutzyk, Jelena Wawiłowa, Virginia Pelaez, Andriej Bezrukow)

Latem 2010 r. w Stanach Zjednoczonych aresztowano dziesięciu "nielegalnych" szpiegów Kremla. Największa porażka wywiadu w najnowszej historii Rosji doprowadziła do wymiany, w wyniku której czterech obywateli Rosji, którzy prowadzili działalność szpiegowską na rzecz Zachodu, zostało zwolnionych z rosyjskich więzień. Wymiana odbyła się w neutralnym Wiedniu, a po powrocie agentów Kremla do Moskwy Władimir Putin dołączył do nich, aby wspólnie zaśpiewać pieśń "Gdzie zaczyna się ojczyzna". Rosyjska propaganda państwowa wychwalała ich jako wybitnych oficerów wywiadu i za porażkę operacji obwiniła uciekiniera Aleksandra Potejewa. W rzeczywistości jednak misja zakończyła się fiaskiem z powodu rażącej nieostrożności szpiegów.

Jeden z nich udał się do konsulatu rosyjskiego w Nowym Jorku, aby poprosić o akt urodzenia swojego syna, a Anna Chapman zadzwoniła do swojego ojca w Moskwie zwykłym telefonem komórkowym, aby poskarżyć się na FBI. Serwis śledczy The Insider dotarł do informacji o losach nieudolnych agentów działających pod głęboką przykrywką – zadanie to znacznie ułatwił fakt, że wspólnie zarejestrowali oni spółdzielnię daczy o nazwie "Oreszek" w ramach planu budowy zamkniętego osiedla pod Moskwą.

"Równie dobrze mogli nosić uszanki i chodzić z bałałajką"

Spółdzielnia daczy "Oreszek" została zarejestrowana 23 marca 2011 r. w moskiewskim mieszkaniu przy ulicy Ostrowitianowa, a jako współzałożycieli wymieniono 15 osób. Jak poinformowało źródło Insidera znające sprawę — Pomysł polegał na budowie domków letniskowych w tej samej okolicy i wspólnym spędzaniu świąt. Skontaktowali się z dyrektorem SVR [Służby Wywiadu Zagranicznego Rosji] Michaiłem Fradkowem. Powiedział im, żeby wybrali działkę w regionie moskiewskim, a on zajmie się resztą.

O ile mi wiadomo, początkowo planowali nabyć ziemię w Podolsku, a gangster Luczok [Siergiej Łałakin] obiecał pomóc. Jednak trzech członków było przeciwnych Podolskowi. Inną lokalizacją, którą rozważano, była dzielnica Dmitrowskij, ale niektórzy uznali ją za zbyt odległą".

Spółdzielnia została zarejestrowana w mieszkaniu należącym do jej przewodniczącego, Michaiła Kutzyka. Jako nielegalny agent Kutzyk działał w Stanach Zjednoczonych pod nazwiskiem Michael Zottoli i wiele razy zmieniał zawód. Do jego głównych zadań należało odbieranie zakodowanych transmisji radiowych z rosyjskiego konsulatu w Seattle oraz tworzenie tajnych skrytek do przechowywania gotówki i sfałszowanych dokumentów na wypadek sytuacji awaryjnej. Inną współzałożycielką "Oreszka" była żona Kutzyka, Natalia Kutzyk-Perewerzewa, która w Stanach Zjednoczonych uzyskała fałszywe kanadyjskie dokumenty tożsamości pod nazwiskiem Patricia Mills. Kiedy agenci FBI przyszli po nich, para nie stawiała oporu i natychmiast przyznała, że pracowała dla rosyjskiego wywiadu zagranicznego.

W każdym razie Kutzykowie zdemaskowali się na długo przed tym, jak oficer SVR Aleksander Potejew zdradził program "nielegalnych" agentów Amerykanom. Po narodzinach najstarszego syna, Aleksa, Michaił i Natalia uzyskali nie tylko amerykańskie dokumenty, ale także akt urodzenia z rosyjskiego konsulatu w Seattle. Podczas tajnego przeszukania ich domu FBI odkryło ten akt, co tylko pogłębiło podejrzenia amerykańskich urzędników, że para była zaangażowana w szpiegostwo.

— Równie dobrze mogli nosić uszanki i chodzić z bałałajką – żartował były oficer SVR w rozmowie z Insiderem. Od powrotu do Rosji starszy syn Kutzyków, Aleksander, ukończył Moskiewską Szkołę Międzynarodową, a młodszy, Walentin, gra w piłkę nożną w moskiewskim klubie Juventus Black 2008 – choć nie wykazuje żadnych szczególnych zdolności.

Nieudolni agenci działający pod głęboką przykrywką zostali zatrudnieni przez Mikołaja Tokariewa, byłego kolegę Putina z KGB z rezydencji w Dreźnie, do pracy w koncernie naftowym Transneft. Michaił został mianowany dyrektorem działu przetargów, a Natalia otrzymała zadanie kierowania działem PR. Według danych urzędu skarbowego jego miesięczne wynagrodzenie w Transnefcie wynosi 2,5 mln rubli (31 100 dol., czyli ponad 114 tys. zł), a ona zarabia 2,8 mln rubli (34 850 dol., czyli 128 tys. zł).

Para nabyła również udziały w Gazpromie i co roku otrzymuje dywidendy. Ponadto zostali zaproszeni do wygłoszenia wykładów w Akademii Komitetu Bezpieczeństwa Narodowego Kazachstanu i Akademii Służby Bezpieczeństwa Państwowego Uzbekistanu. Nie wiadomo, czy poinformowali słuchaczy o błędzie, który popełnili, z aktem urodzenia swojego najstarszego syna.

Jedyny zbieg

Kolejnym członkiem zarządu spółdzielni "Oreszek" był Paweł Kapustin, który szpiegował w Stanach Zjednoczonych, posługując się dokumentami tożsamości Christophera Metsosa, który zmarł w wieku pięciu lat i został pochowany na przedmieściach Toronto. Kapustin jest jedyną osobą z całej grupy "nielegałów", której Amerykanie nie zdołali aresztować, mimo że FBI wydało za nim list gończy. "Metsos mógł uciec do Rosji. Podróżował po całym świecie. Może nosić wąsy i okulary. Metsos jest wyszkolony w sztukach walki i posiada czarny pas" – stwierdza komunikat FBI.

W biografii Kapustina jest wiele luk. Jeszcze przed specjalną misją w Stanach Zjednoczonych był on przedmiotem śledztwa w związku z tajemniczym zniknięciem z Niżnego Nowogrodu mężczyzny o nazwisku Popow, którego uznano za zamordowanego. Szczególnym zainteresowaniem śledczych cieszyło się to, w jaki sposób Kapustin wszedł w posiadanie kart SIM należących do zaginionego Popowa. Sprawa ostatecznie jednak utknęła w martwym punkcie.

W Stanach Zjednoczonych Kapustin ukrywał tajne skrytki dla Kutzyków, którzy wykorzystywali je do przekazywania gotówki innym członkom sieci szpiegowskiej. Kiedy rozpoczęły się aresztowania nielegalnych agentów, ktoś poinformował "Metsosa", który uciekł. Interpol zatrzymał go na Cyprze, gdy przygotowywał się do lotu do Budapesztu. Podczas przesłuchania natychmiast przyznał się do bycia pułkownikiem SVR. Został zwolniony za kaucją w wysokości 30 tys. dol. [110 tys. zł], po czym natychmiast zniknął, przemieszczając się przez północną część Cypru i Syrię w drodze do Rosji.

Władze cypryjskie skonfiskowały laptop szpiega, ale odmówiły przekazania go FBI. Urządzenie okazało się jednak bezużyteczne, ponieważ wszystkie pliki na twardym dysku uległy samozniszczeniu. Krążyły pogłoski, że jeden z członków Postępowej Partii Ludowej Cypru (dawnej Komunistycznej Partii Cypru), rzekomo zwerbowany przez KGB, pomógł Kapustinowi w ucieczce.

Przez pewien czas Kapustin był ukrywany w Moskwie w bezpiecznej kryjówce SVR w dzielnicy Strogino pod wieloma fałszywymi tożsamościami. Nawet teraz musi zachowywać ścisłe środki ostrożności i w ciągu ostatnich 12 lat tylko raz poleciał do Sankt Petersburga i z powrotem. W rozmowach posługuje się imieniem Paweł Kameszkin, często zmienia karty SIM i telefony oraz rzadko korzysta z internetu.

Aby zachować formę, Kapustin regularnie chodzi na siłownię i strzelnicę CSKA w Naczabino. Na polecenie Putina Siergiej Kirijenko, który w latach 2005–2016 kierował Rosatomem, a następnie powrócił na Kreml jako pierwszy zastępca szefa sztabu, pomógł zbiegowi znaleźć pracę. Kapustin pracuje obecnie jako doradca dyrektora generalnego TVEL JSC, producenta paliwa jądrowego. Insider wysłał pytania do Kapustina pocztą elektroniczną, ale nie otrzymał odpowiedzi.

Doskonale wykształcony propagandysta i "kobieta, która potrafi zachować tajemnicę"

Oprócz Kutzyków i zbiegłego Kapustina, w zarządzie spółdzielni "Oreszek Dacza" zasiadają Andriej Bezrukow i jego żona Elena Wawiłowa. Podczas tajnej misji w Stanach Zjednoczonych Bezrukow posługiwał się tożsamością Donalda Howarda Heathfielda, a Wawiłowa występowała jako Tracey Lee Ann Foley. Oboje pracowali w wywiadzie politycznym dla KGB-SVR i w ciągu 20 lat działalności szpiegowskiej zdołali nawiązać rozległe kontakty w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie.

Bezrukow otrzymał doskonałe wykształcenie: studiował w London School of Economics, uzyskał tytuł magistra w Harvard Kennedy School oraz tytuł licencjata na Wydziale Ekonomii Uniwersytetu York w Toronto. "Tracy" otworzyła natomiast biuro podróży specjalizujące się w wycieczkach do Francji, a później pracowała w branży nieruchomości. Źródło zbliżone do rosyjskiej administracji prezydenckiej poinformowało Insidera, że podczas wspólnego wykonania utworu "Gdzie zaczyna się ojczyzna" – który szpiedzy zaśpiewali wraz z Putinem po powrocie do Rosji – para miała nawet łzy w oczach.

Zgodnie z poleceniem Putina Igor Sieczin, szef giganta naftowego Rosnieft, mianował Bezrukowa doradcą, a Władimir Potanin, właściciel Norilsk Nickel, zatrudnił Wawiłową w swoim sekretariacie. Według danych podatkowych głowa rodziny zarabia 2,1 mln rubli miesięcznie (25 800 dol., czyli 95 tys. zł), a Wawiłowa prawie 200 tys. (2450 dol., czyli 9000 zł).

Wraz z weteranem sił specjalnych GRU Andriejem Bronnikowem Wawiłowa wydała książkę "Kobieta, która potrafi zachować tajemnicę" ("Женщина, которая умеет хранить тайны") oraz kilka innych publikacji. Nielegalna agentka często pojawia się w telewizji, ale unika polityki. Jej mąż to jednak zupełnie inna postać: Bezrukow jest członkiem Rady ds. Polityki Zagranicznej i Obronnej oraz częstym gościem propagandowych programów telewizyjnych. Obwinia Stany Zjednoczone za niemal wszystkie problemy Rosji i nazywa Ukrainę "psem stróżującym na łańcuchu – to z właścicielem trzeba rozmawiać".

Bezrukow stara się jednak unikać zbyt wyraźnego atakowania krajów UE i NATO, a powód jest prosty: jak odkrył The Insider, sentymentalny były pułkownik SVR uzyskał cypryjski paszport i podróżuje do Europy.

Oprócz częstych podróży na Cypr, odwiedził też Włochy i Wielką Brytanię. Były szpieg z niepokojem obserwuje negocjacje w sprawie potencjalnego członkostwa Cypru w NATO: jeśli do tego dojdzie, jako obywatel dwóch państw należących do Sojuszu, prawdopodobnie będzie musiał opuścić Radę ds. Polityki Zagranicznej i Obronnej, Stowarzyszenie na rzecz Eksportu Suwerenności Technologicznej, a być może także Moskiewski Państwowy Instytut Stosunków Międzynarodowych, gdzie wykłada na Wydziale Stosowanej Analizy Problemów Międzynarodowych.

Synowie nielegalnych imigrantów okazali się znacznie bardziej praktyczni i porzucili nazwisko. Starszy brat Tim nazywa się Fleming (na cześć autora, który stworzył Jamesa Bonda), a Alex obecnie używa imienia Forn. Bracia dużo podróżują, a w 2017 r. odwiedzili nawet Stany Zjednoczone – kraj, który w 2010 r. deportował ich wraz z rodzicami. Ponadto udało im się odzyskać obywatelstwo kanadyjskie i według niektórych doniesień opuścili już Rosję.

Insider wysłał do Bezrukowa e-mail z pytaniami dotyczącymi jego drugiego obywatelstwa, ale nie otrzymał odpowiedzi.

"Roztropny" pułkownik, który wygadał się po pijanemu

Kolejnym "duchem" w zarządzie spółdzielni "Oreszek" jest Michaił Wasenkow, pułkownik KGB, a później SVR, który mieszkał w Stanach Zjednoczonych pod tożsamością Juana Jose Lazaro Fuentesa, zmarłego w 1942 r. w wieku trzech lat. Waszenkow rozpoczął karierę szpiegowską w 1975 r., kiedy został wysłany do Peru pod przykrywką hiszpańskiego biznesmena. W 1983 r. poślubił peruwiańską dziennikarkę Virginię Pelaez, która miała lewicowe poglądy. Podczas kręcenia reportażu Pelaez została porwana przez Ruch Rewolucyjny Tupaca Amaru i zmuszona do odczytania oświadczenia skierowanego do rządu peruwiańskiego. Po tym incydencie rodzina przeniosła się do Stanów Zjednoczonych.

W Nowym Jorku Wasenkow pracował jako fotograf i kierował nielegalną placówką Pierwszego Głównego Zarządu KGB, w której przebywali dziennikarze, biznesmeni i członkowie lewicowych organizacji młodzieżowych. W 1990 r. na mocy tajnego dekretu Rady Najwyższej ZSRR Wasenkow otrzymał tytuł Bohatera Związku Radzieckiego. W 2020 r. obecny dyrektor SVR Siergiej Naryszkin nazwał Wasenkowa wybitnym oficerem wywiadu: "Wykonując zadania służbowe, Wasenkow konsekwentnie wykazywał się charakterystyczną dla siebie wytrzymałością, zdecydowaniem i odwagą, połączonymi z roztropnością i ostrożnością".

Waszenkow znalazł się na celowniku FBI w 2002 r. dzięki swojej żonie Pelaez, która pracowała dla hiszpańskojęzycznej gazety "El Diario La Prensa" i wyrażała podziw dla Fidela Castro i Hugo Chaveza. FBI podłożyło podsłuchy w ich domu i wkrótce nagrania zarejestrowały, jak Waszenkow instruował żonę, jak ma się komunikować z Moskwą. Innym razem pijany nielegalny agent skrytykował Centrum za niedocenianie jego pracy.

Po aresztowaniu w 2010 r. Wasenkow początkowo odmówił przyznania się do pracy dla rosyjskiego wywiadu. Następnie jego celę odwiedził uciekinier Potejew i pokazał mu jego osobistą teczkę, przejętą w Moskwie. Podczas spotkania z urzędnikiem ambasady rosyjskiej Wasenkow oświadczył, że nie chce wracać do Rosji i poprosił Amerykanów o deportację do Peru. Rosyjska prorządowa gazeta "Komsomolska Prawda" wyśmiała jego prośbę w swoim artykule.

Podobnie jak w innych przypadkach, Putin zadbał o to, aby zdemaskowani tajni agenci otrzymali dobrze płatne stanowiska. Wasenkow został zatrudniony w sekretariacie szefa służby Feldyeger (kurierów wojskowych), kierowanej wówczas przez byłego oficera KGB Giennadija Kornienko, który służył również w FSB i Federalnej Służbie Ochrony (gwardii prezydenckiej). Peruwianka Pelaez została natomiast zatrudniona przez agencję informacyjną RIA Nowosti. Ponadto SVR kupiło dla pary mieszkanie w zabytkowej kamienicy w Moskwie. Nieruchomość jest wyceniana na 614 600 dol. (2 mln 265 tys. zł).

Jednak Wasenkow i Pelaez nie czuli się dobrze w Moskwie i często podróżowali do Madrytu i Amsterdamu, budząc podejrzenia FSB. W 2013 r. otrzymali w końcu pozwolenie na przeprowadzkę do Peru. W kwietniu 2022 r. Wasenkow zmarł nagle w peruwiańskim mieście Cuzco. Ceremonia pożegnalna odbyła się zgodnie z tradycją Inków. Po kremacji jego prochy zostały przewiezione z powrotem do Moskwy i pochowane na cmentarzu Trojekurowskoje.

Bankier, inwestor, metalurg

Władimir i Lidia Guriew również należą do współzałożycieli spółdzielni "Oreszek". Przed aresztowaniem byli znani w Nowym Jorku jako Richard i Cynthia Murphy. Lidia była wiceprezeską firmy Morea Financial Services i należała do kręgu darczyńców Partii Demokratycznej Alana Patricofa. Jej mąż zbierał informacje wywiadowcze na temat polityki Stanów Zjednoczonych na Bliskim Wschodzie. W New Jersey żyli w luksusie i pomimo zakazu Centrali kupili dom na przedmieściach Montclair za pół mln dol. (1 mln 843 tys. zł). Nadzór FBI udokumentował również tajne spotkania Guriewa z wcześniej wspomnianym zbiegłym Metsosem-Kapustinem, a także z małżeństwem Kutzyków.

Po wymianie więźniów Lidia została zatrudniona we Vnesheconombank (obecnie VEB.RF) z roczną pensją w wysokości 18,5 mln rubli (227 400 dol., czyli 838 tys. zł), a jej mąż został zatrudniony przez Jurija Kudimowa, szefa funduszu inwestycyjnego Pangeo Capital.

Innym członkiem spółdzielni "Oreszek" był Michaił Semenko, który wraz z innymi nielegalnymi imigrantami został objęty wymianą. W Stanach Zjednoczonych mieszkał pod swoim prawdziwym nazwiskiem i pracował w biurze podróży Travel All Russia. FBI po raz pierwszy zauważyło Semenkę dwa lata przed jego aresztowaniem, kiedy przekazywał informacje z kawiarenki internetowej w Waszyngtonie kierowcy samochodu zaparkowanego w pobliżu garażu ambasady rosyjskiej.

Przed wysłaniem do USA mieszkał w Błagowieszczeńsku na dalekim wschodzie Rosji, ale po powrocie SVR kupiło mu mieszkanie w Moskwie przy autostradzie Choroszewskoje i daczę w dzielnicy Dmitrowskij niedaleko stolicy. Zatrudnienie załatwił mu Igor Ziuzin, powiązany z Kremlem właściciel firmy metalurgicznej Mechel. Miesięczne wynagrodzenie Semenki w Mechel wynosi 550 tys. rubli (6700 dol., czyli 24 tys 698 zł). Dużo podróżuje, a w ciągu ostatnich sześciu lat odwiedził Kazachstan, Wietnam, Japonię, Chiny, Turcję, Bahrajn i Malediwy.

"Agentka 90-60-90"

W zarządzie spółdzielni zasiada również były oficer KGB Wasilij Kuszczenko, który wcześniej szpiegował w Kenii pod przykrywką dyplomatyczną. Jego nazwisko nie znalazło się na liście wymiany. Jest on jednak ojcem prawdopodobnie najsłynniejszej szpieżki spośród zdemaskowanych nielegalnych agentów: Anny Chapman, nazywanej "agentką 90-60-90".

SVR zwerbowało Annę Kuszczenko, gdy studiowała na Rosyjskim Uniwersytecie Przyjaźni Ludów (RUDN). Podczas imprezy w ramach wycieczki turystycznej do Londynu Kuszczenko poznała Aleksa Chapmana, pracownika studia nagraniowego. Pobrali się w 2002 r. i mieszkali w Moskwie, a po ukończeniu przez nią studiów na RUDN przenieśli się do Londynu. Tam założyli Southern Union i poprzez firmy-przykrywki pomagali obywatelom Zimbabwe mieszkającym w Wielkiej Brytanii w przekazywaniu pieniędzy do ojczyzny.

Jednak ich życie rodzinne się nie ułożyło, a Chapman, która przyjęła nazwisko męża, wróciła do Rosji. W Moskwie próbowała swoich sił w branży nieruchomości, ale szybko zbankrutowała. Na początku 2010 r. SVR wysłało atrakcyjną szpieżkę do Stanów Zjednoczonych. Niemal natychmiast znalazła się pod obserwacją FBI – wysyłała wiadomości do swojego opiekuna, który pracował pod przykrywką dyplomatyczną w rosyjskiej misji przy ONZ w Nowym Jorku.

Kilka dni przed aresztowaniem Chapman agent FBI podający się za jej nowego przełożonego poprosił ją o dostarczenie fałszywego amerykańskiego paszportu i prezentów dla jednego z zastępców dyrektora SVR. Czując, że coś jest nie tak i zapominając o wszystkich zasadach szpiegowskiej etyki, Chapman skontaktowała się z innymi członkami siatki szpiegowskiej, a nawet zadzwoniła do swojego ojca w Moskwie ze zwykłego telefonu komórkowego.

Kuszczenko poradził córce, aby zgłosiła się na policję i poinformowała o przygotowywanej przeciwko niej prowokacji. Chapman udała się na policję, gdzie została zatrzymana i oskarżona o nielegalną współpracę z rosyjskim wywiadem. Kilka dni później władze brytyjskie odebrały jej brytyjskie obywatelstwo. Na rozkaz Putina rosyjskie władze nie podjęły żadnych działań dyscyplinarnych wobec Chapman za zdemaskowanie pracowników placówki w Nowym Jorku.

Po wymianie Chapman mieszkała w bezpiecznej kryjówce w Moskwie. Później SVR kupiło jej mieszkanie przy ulicy Arbat i zapewniło działkę w dzielnicy Podolsk. Aleksander Wołownik, szef Fundservicebank, mianował Chapman swoją doradczynią, stanowisko to piastowała do momentu uwięzienia Volovnika w 2024 r. (został skazany na 19 lat za defraudację wielu miliardów rubli).

W międzyczasie była szpieżka dołączyła do prokremlowskiego ruchu Młoda Gwardia, uruchomiła linię odzieżową pod marką "Anna Chapman" i prowadzi mało popularny program telewizyjny w stacji Ren-TV zatytułowany "Sekrety Chapman", w którym często chwali Putina i krytykuje Zachód. Z danych lotniczych wynika, że Chapman najchętniej spędza wakacje w Neapolu, Zjednoczonych Emiratach Arabskich, Turcji, Tajlandii, Hongkongu i indyjskim stanie Goa.

Była szpieżka Kremla Ana Chapman na wiecu Młodej Gwardii, 22 grudnia 2010 r.

Wśród innych współzałożycieli spółdzielni "Oreszek Dacza" są Jurij Banny, Aleksiej Iwanow i małżeństwo Samarskich. Nie znaleźli się oni na liście wymiany. Jednak, jak odkrył Insider, pułkownik SVR Banny był bezpośrednim łącznikiem Moskwy z agentami przebywającymi w Stanach Zjednoczonych. Po skandalu związanym z ich schwytaniem został zwolniony i obecnie kieruje organizacją non-profit Centrum Oceny Jakości Pestycydów i Agrochemikaliów.

Karierę oficera wywiadu Aleksiej Samarski rozpoczął w Zarubezhneft, a Aleksiej Iwanow pełni funkcję zastępcy dyrektora ds. współpracy międzynarodowej i polityki regionalnej w Rostecu. Innymi słowy, nadzoruje on oficerów SVR zajmujących się szpiegostwem w zagranicznych biurach Rostecu.

Ostatecznie zdemaskowani szpiedzy nigdy nie zdecydowali się na zakup działki pod budowę daczy. Z powodu niezapłaconych podatków spółdzielnia "Oreszek" została rozwiązana.

Źródło: Insider

#szpiegostwo #usa #rosja