• 42 p.n.e. - urodził się cesarz Tyberiusz, syn Liwii i Klaudiusza Nerona. Po śmierci Gajusza i Lucjusza, synów Julii i Marka Agrypy, został adoptowany przez Augusta (wszedł do rodu Juliuszów) oraz zmuszony do adopcji Germanika, chociaż miał własnego syna. Toczył boje w Panonii (6-9 n.e.), a po klęsce Warusa (9 n.e.) bronił granicy na Renie. Jako władca był kontynuatorem polityki Oktawiana Augusta. Po śmierci princepsa przejął pełnię władzy. Ostatni okres życia Tyberiusza wypełniły procesy, wyroki śmierci, zesłania i uwięzienia przeciwników politycznych. Po wykryciu spisku Sejana, ofiarami padły nie tylko osoby z kręgu senatu, lecz także Agrypina Starsza z synami.
Jeżeli podobają Ci się treści, jakie gromadzę na portalu oraz, którymi dzielę się na portalu, wdzięczny będę za jakiekolwiek wsparcie: https://imperiumromanum.pl/dotacje/
**Plany utworzenia prowincji: Markomania i Sarmacja
Wojny markomańskie były to walki toczone w latach 166-180 rokiem n.e. między Imperium Rzymskim, a wrogo nastawionymi plemionami barbarzyńskimi: Kwadami, Jazygami oraz Markomanami. Zgodnie z przekazem "Historia Augusta" Marek Aureliusz finalnie miał dążyć do utworzenia dwóch nowych rzymskich prowincji: Sarmacji (Sarmatia) oraz Markomanii (Marcomania), czego dowodem jest odnaleziony na Cyprze medalion dedykowany Markowi Aureliuszowi i jego synowi Kommodusowi, z inskrypcją PROPAGATORIBVS IMPERII, czyli "tym którzy powiększyli granice Imperium".
Markomania i Sarmacja obejmowały tereny współczesnej Słowacji, Czech i Niemiec. Utworzenie nowych prowincji spowodowałoby znaczne przesunięcie północnej granicy imperium na północ (bliżej obecnych ziem Polski). Plany te - jeżeli rzeczywiście były realne - finalnie zostały porzucone przez Kommodusa, który po śmierci ojca w roku 180 n.e. wycofał się z dalszych walk nad Dunajem, kazał opuścić podbite ziemie rzymskim legionom i zawarł pokój. Lata walk jego ojca zostały zaprzepaszczone.
Kasjusz Dion stwierdza jasno, że gdyby cesarz Aureliusz żył dłużej cały region, na którym znajdowały się wojowniczo nastawieni barbarzyńcy, zostałby podporządkowany Rzymowi. Żołnierze rzymscy poza budową fortów na nowych ziemiach, konstruowali także łaźnie, co dowodzi chęci pozostania na stałe.
Niektórzy historycy (m.in . Frank McLynn) sugerują, że celem Aureliusza była chęć oparcia północnej granicy Imperium na górach, które są ponoć łatwiejsze w obronie, aniżeli Dunaj.
Jeżeli podobają Ci się treści, jakie gromadzę na portalu oraz, którymi dzielę się na portalu, wdzięczny będę za jakiekolwiek wsparcie: https://imperiumromanum.pl/dotacje/
Balteus przyjmował postać pasa zdobionego posrebrzanymi płytkami lub wytłaczanymi z brązu. Był to symbol legionisty, toteż zdjęcie go, oznaczało niejako "zawieszenie”"w byciu żołnierzem.
Podczas roku czterech cesarzy, w 69 roku n.e. legioniści z armii Witeliusza, znaleźli się w wiecznym mieście. Wtedy to cywile nie pałający zbytnią miłością do nadreńskich żołnierzy, zaczęli przecinać pasy legionistów, gdy ci znajdowali się w gęstym tłumie. Gdy ci zauważyli co się stało, zaczęli mordować wszystkich napotkanych cywili. Takie sytuacje przyczyniły się do upadku popularności Witeliusza, ale jego żołnierze, mogli przynajmniej obronić swój legionowy honor.
Jeżeli podobają Ci się treści, jakie gromadzę na portalu oraz, którymi dzielę się na portalu, wdzięczny będę za jakiekolwiek wsparcie: https://imperiumromanum.pl/dotacje/
Jeżeli podobają Ci się treści, jakie gromadzę na portalu oraz, którymi dzielę się na portalu, wdzięczny będę za jakiekolwiek wsparcie: https://imperiumromanum.pl/dotacje/
Rzymianie byli bardzo przesądni. Tak na przykład konsul Lucjusz Emiliusz Paulus przed wyruszeniem na wojnę macedońską z królem Perseuszem (w łacinie Perseus lub Perses) przyszedł do domu, gdzie córeczka jego oznajmiła mu: "Perses nie żyje" - chodziło o ich psa imieniem Perses. Ucieszony konsul przyjął to, jako pomyślną wróżbę.
Jak się okazało w niedalekiej przyszłości, w roku 168 p.n.e., Paulus odnieść miał wielkie zwycięstwo pod Pydną. Król macedoński dostać się miał do niewoli, a dwa lata później umrzeć w kajdanach.
Jeżeli podobają Ci się treści, jakie gromadzę na portalu oraz, którymi dzielę się na portalu, wdzięczny będę za jakiekolwiek wsparcie: https://imperiumromanum.pl/dotacje/
Do IV wieku n.e., produkcja zbroi i broni w Cesarstwie Rzymskim była scentralizowana i ich wykonanie leżało w gestii tzw. fabricae. Zbrojownie były rozlokowane po całych prowincjach i ich głównym zadaniem była produkcja wyposażenia wojskowego.
Relatywnie prosta konstrukcja rzymskiego sprzętu pozwalała na masową produkcję, aby zaspokoić nieskończone potrzeby wojska. Najczęściej fabricae umiejscawiane były przy granicach lub w okolicach działań wojskowych, jednak z takim zabezpieczeniem, aby nie wpaść w ręce nieprzyjaciela. Ponadto ważnym wymogiem było to, aby fabricae znajdowały się przy drogach, co ułatwiało transport sprzętu.
Fabricae dzieliły się na specjalizacje i tak niektóre ze zbrojowni skupiały się na wykonywaniu podstawowego uzbrojenia, a inne na bardziej specjalistycznej produkcji. Produkowano np. zbroje katafraktów, łuki, miecze, elementy osprzętu artyleryjskiego czy hełmy.
Produkcja odzieży wojskowej najprawdopodobniej nie leżała w gestii fabricae, a raczej innych, także scentralizowanych "fabryk".
Jeżeli podobają Ci się treści, jakie gromadzę na portalu oraz, którymi dzielę się na portalu, wdzięczny będę za jakiekolwiek wsparcie: https://imperiumromanum.pl/dotacje/
Cyceron w Cylicji: namiestnik z przymusu i powołania
W 51 roku p.n.e. Marek Tuliusz Cyceron, największy mówca i jeden z czołowych intelektualistów Rzymu, z nieukrywaną niechęcią wyruszał na wschód, by objąć urząd namiestnika Cylicji. Dla człowieka, którego całe życie kręciło się wokół politycznych intryg Forum Romanum, roczny zarząd nad odległą prowincją w Azji Mniejszej był niczym zesłanie. Chciał uczestniczyć aktywnie w politycznym życiu stolicy i skutecznie unikał objęcia jakiegokolwiek namiestnictwa w poprzednich latach. Tym razem nie mógł odmówić.
Jeżeli podobają Ci się treści, jakie gromadzę na portalu oraz, którymi dzielę się na social media, wdzięczny będę za jakiekolwiek wsparcie: https://imperiumromanum.pl/dotacje/
Niewolnicy w rzymskiej armii na przykładzie listów Pliniusza Młodszego
Zgodnie z rzymskim prawem niewolnicy nie mieli możliwości przyłączenia się do rzymskiej armii. Był to jeden z wielu elementów wykluczania ich z życia społecznego. Badania dowodzą, że w wojskowych obozach pełnili rolę pomocnicze, zwykle rolę służebną względem żołnierzy. Za zatajenie swojego statusu i zrekrutowanie się do armii groziła kara śmierci.
Ciekawy obraz zastosowania prawa rzymskiego w praktyce daje nam korespondencja Pliniusza Młodszego, w czasie gdy piastował funkcję namiestnika Bitynii, z cesarzem Trajanem. Namiestnik informuje cesarza w liście, że jeden z jego ludzi wykrył dwóch niewolników wśród rekrutów. Odroczył ich ukaranie zastanawiając się czy powinni jej podlegać przed przydziałem do jednostki mimo złożenia przysięgi. Cesarz w odpowiedzi zaznaczył, że namiestnik powinien kierować się sposobem w jaki zostali zrekrutowani. W sytuacji, w której zostali wcieleni w ramach poboru winę ponosić mieli tworzący listę rekrutów lub osoby, które wystawiły niewolników w zastępstwie. W przypadku, w którym dobrowolnie zgłosili się do wojska, mieli zostać ukarani.
Przykład dobrze ilustruje jak postrzegani byli niewolnicy w rzymskim społeczeństwie i pokazuje wycinek pracy namiestnika prowincji, a także kontakt między tymi urzędnikami, a cesarzem.
Jeżeli podobają Ci się treści, jakie gromadzę na portalu oraz, którymi dzielę się na social media, wdzięczny będę za jakiekolwiek wsparcie: https://imperiumromanum.pl/dotacje/
Do wygrania 3 egzemplarze książki „Książę Elamu”. Akcja powieści historycznej osadzona jest w realiach starożytnego Bliskiego Wschodu, w bezpośrednim sąsiedztwie Cesarstwa Rzymskiego. Książka jest nagrodą w konkursie, którego organizatorem jest IMPERIUM ROMANUM. Co trzeba zrobić, aby móc się cieszyć z nagrody?
Aby wziąć udział w konkursie, należy w terminie do 27 listopada 2025 r.:
+ napisać ciekawostkę dotyczącą świata antycznych Rzymian lub w jakiś sposób powiązaną z rzymską historią. Trzy najciekawsze teksty zostaną nagrodzone książkami, a ich prace zostaną opublikowane na stronie IMPERIUM ROMANUM.
Teksty, wraz z imieniem, nazwiskiem i adresem zamieszkania uczestnika (przesłane dane zostaną wykorzystane jedynie w wypadku wygranej w konkursie – przekażę je wtedy sponsorowi, by mógł przesłać nagrody, a same imiona i nazwiska zwycięzców opublikuję), należy wysłać zgłoszenie na adres: [email protected], umieszczając w tytule maila: „Książę Elamu”. Praca musi spełniać wymogi edytorskie.
Wśród uczestników, którzy nadeślą najciekawsze prace, wybrane zostaną zgodnie z regulaminem
+ 3 egzemplarze książki "Książę Elamu" autorstwa Anny K. Bandurskiej
Jeżeli podobają Ci się treści, jakie gromadzę na portalu oraz, którymi dzielę się na social media, wdzięczny będę za jakiekolwiek wsparcie: https://imperiumromanum.pl/dotacje/
Siedem szkieletów rzymskich żołnierzy odkryto w Chorwacji
Mężczyźni prawdopodobnie zginęli podczas bitwy pod Mursą w 260 roku n.e., zgodnie z nową analizą ich szczątków. W 2011 roku wykopaliska archeologiczne w Osijeku w Chorwacji – starożytnym rzymskim mieście Mursa – ujawniły siedem w pełni zachowanych szkieletów w starożytnej studni.
Teraz, ponad dekadę później, nowa analiza sugeruje, że byli to rzymscy żołnierze, którzy zginęli w bitwie. Datując radiowęglowo cztery szkielety, naukowcy ustalili, że miejsce to pochodzi z drugiej połowy III wieku n.e., co pokrywa się z okresem odnalezienia monety, również odkrytej w studni – rzymskiego sestercjusza wybitego w 251 roku n.e. Według zespołu, ciała zostały prawdopodobnie wrzucone do studni przed jej wypełnieniem ziemią podczas jednego pochówku. Analizy sugerują, że badane osoby były rzymskimi żołnierzami, ofiarami katastrofalnego wydarzenia, które miało miejsce w wyniku „Kryzysu III wieku”, najprawdopodobniej bitwy pod Mursą z 260 roku n.e.
Naukowcy zakładają, że wszyscy byli mężczyznami i mieli od 18 do 50 lat w chwili śmierci. Wszyscy byli silni i przewyższali średni wzrost mężczyzn w tamtej epoce, a wszyscy noszą ślady znacznej pracy fizycznej. Dodatkowo na szkieletach znajdują się stare obrażenia sugerujące, że brali udział w aktach przemocy w ciągu swojego życia. Datowanie pokrywa się z pierwszą bitwą pod Mursą około 260 r. n.e., w której cesarz Galien walczył ze swoim rywalem, Ingenuusem. W tym czasie Rzym był świadkiem zaciekłych wewnętrznych walk o kontrolę nad tronem cesarskim, które niemal zakończyły się chaotyczną serią wydarzeń znanych obecnie jako kryzys III wieku. Chociaż szczegóły bitwy pod Mursą pozostają niejasne, źródła historyczne podają, że wielu rzymskich żołnierzy straciło życie, a później Galien nie okazywał litości pokonanym zwolennikom Ingenuusa. Szkielety świadczą o horrorze, jakiego doświadczyli mieszkańcy starożytnego Rzymu, gdy ich przywódcy walczyli o kontrolę nad wkrótce rozpadającym się imperium.
Jeżeli podobają Ci się treści, jakie gromadzę na portalu oraz, którymi dzielę się na social media, wdzięczny będę za jakiekolwiek wsparcie: https://imperiumromanum.pl/dotacje/
Naukowcy z Hiszpanii i Danii, w ramach projektu Itiner-e, stworzyli wyjątkową elektroniczną mapę dróg rzymskich, która obejmuje 299 171 km.
Jak czytamy w artykule: "Zespół Itiner-e zastosował trzyetapową metodologię tworzenia tego cyfrowego atlasu. Najpierw zidentyfikowali trasy, korzystając ze źródeł archeologicznych, historycznych i epigraficznych: wykopalisk, badań terenowych, kamieni milowych (rzymskich znaczników kilometrów) oraz starożytnych dokumentów, takich jak Trasa Antoninów i Tabula Peutingeriana. Wykorzystali również bazę danych LIRE (Latin Inscriptions of the Roman Empire), która zawiera 8388 kamieni milowych z łacińskimi inskrypcjami.
Następnie zlokalizowali te trasy w przestrzeni kosmicznej, porównując uzyskane informacje z nowoczesnymi i historycznymi mapami topograficznymi, zdjęciami lotniczymi (w tym z misji Sił Powietrznych USA w latach 50. XX wieku), aktualnymi zdjęciami satelitarnymi oraz historycznymi fotografiami z programu Corona (1967-1972). Ten ostatni zasób był niezbędny dla obszarów zalewanych obecnie przez nowoczesne zbiorniki wodne. Na koniec ręcznie zdigitalizowali każdy segment z rozdzielczością przestrzenną od 5 do 200 metrów, odzwierciedlając rzeczywisty teren: kręte przełęcze górskie, doliny i naturalne korytarze, a nie proste linie.
W rezultacie powstało 14 769 odcinków dróg uporządkowanych według dwupoziomowej hierarchii:
Główne drogi (103 477,9 km, 34,58% całości), udokumentowane kamieniami milowymi lub źródłami historycznymi, które służyły za strukturę administracji i armii cesarskiej.
Drogi drugorzędne (195 693,3 km, 65,42%), które świadczą o lokalnej i regionalnej mobilności.
W ramach projektu wygenerowano również mapy obrazujące obszary, w których brakuje danych i na których przyszłe badania mogą skupić się na rozbudowie zmapowanych tras. [...]
Mapa ujawnia również istotne luki w obecnej wiedzy: obszary o słabych danych to północna Anglia, Kornwalia, środkowy i górny Dunaj, Toskania, Korsyka i środkowa Anatolia. Obszary te są priorytetowe dla przyszłych kampanii badawczych. Ponadto projekt wskazał pustynie i regiony górskie Afryki Północnej jako obszary stanowiące największe wyzwanie pod względem dokumentacji."
Jeżeli podobają Ci się treści, jakie gromadzę na portalu oraz, którymi dzielę się na social media, wdzięczny będę za jakiekolwiek wsparcie: https://imperiumromanum.pl/dotacje/
W ruinach Pompejów - a konkretnie w obszarze regio V, gdzie znajdowały się bary uliczne (tzw. thermopolium) - archeolodzy odnaleźli niezwykły przedmiot: wazon (situla), wyprodukowany w Aleksandrii w Egipcie, który zdobiony jest scenami polowań w stylu egipskim.
Regio V to jedna z najbardziej aktywnie badanych części Pompejów, gdzie w ostatnich latach odkryto liczne domy, freski i miejsca codziennego życia mieszkańców. Thermopolium było starożytnym „barem ulicznym” - miejscem, gdzie przechodnie mogli kupić ciepłe posiłki i napoje serwowane bezpośrednio z dużych, wmurowanych naczyń. Takie punkty były centrum życia społecznego, tętniącym rozmowami i zapachami kuchni rzymskiej.
Jeżeli podobają Ci się treści, jakie gromadzę na portalu oraz, którymi dzielę się na social media, wdzięczny będę za jakiekolwiek wsparcie: https://imperiumromanum.pl/dotacje/
• 308 n.e. - miał miejsce kongres w Carnuntum. Aby utrzymać pokój w Imperium Rzymskim, przywódcy tetrarchii ogłaszają Maksencjusza i Licyniusza Augustami, podczas gdy ich rywal Konstantyn I jest ogłoszony Cezarem Brytanii i Galii.
Jeżeli podobają Ci się treści, jakie gromadzę na portalu oraz, którymi dzielę się na portalu, wdzięczny będę za jakiekolwiek wsparcie: https://imperiumromanum.pl/dotacje/
Zgięte palce będące niegdyś częścią dużego posagu Herkulesa. Statua miała zapewne nawet 12 metrów wysokości i znajdowała się przed Świątynią Herkulesa w Ammanie (Jordan).
Wspomniany posąg był zapewne największą tego typu marmurową rzeźbą w historii, która mogła ulec zniszczeniu w wyniku trzęsienia ziemi. Zachowały się jedynie trzy palce oraz łokieć.
Świątynia powstała w latach 162-166 n.e., czyli za panowania cesarza Marka Aureliusza. Budowla miała 30 metrów długości i 24 szerokości. Jej portyk zwrócony był na wschód i otoczony wysokimi na ok. 10 metrów kolumnami.
Naukowcy uważają, że fakt, że nie zachowało się więcej kolumn, możliwym jest że budowla nie została w całości zakończona.
Jeżeli podobają Ci się treści, jakie gromadzę na portalu oraz, którymi dzielę się na portalu, wdzięczny będę za jakiekolwiek wsparcie: https://imperiumromanum.pl/dotacje/
Sambuca był to wynalazek wojenny zastosowany po raz pierwszy przez Rzymian, dowodzonych przez Marka Klaudiusza Marcellusa, w czasie oblężenia Syrakuz w 213 roku p.n.e. Wynalazcą pomostu oblężniczego był niejaki Heraklides z Tarentu.
Cała machina zbudowana była na dwóch połączonych ze sobą statkach. Most znajdował się między wieżami obu statków. W trakcie oblężenia miasta, statki podpływały pod mury twierdzy i opuszczały most oblężniczy, po którym wspinali się żołnierze.
Podobne urządzenie wykorzystał Mitrydates VI - król Pontu - w roku 88 p.n.e., w trakcie oblężenia wysypy Rodos.
Nazwa machiny pochodzi od egipskiej harfy, do której była bardzo podobna.
Jeżeli podobają Ci się treści, jakie gromadzę na portalu oraz, którymi dzielę się na portalu, wdzięczny będę za jakiekolwiek wsparcie: https://imperiumromanum.pl/dotacje/
• 63 p.n.e. - konsul rzymski Cyceron ujawnił podczas przemówienia w senacie spisek Katyliny. Po tym jak Lucjusz Sergiusz Katylina przegrał walkę o konsulat z Cyceronem postanowił dokonać zamachu stanu i siłą przejąć władzę. Sprzysiężenie przed senatem ujawnił Cyceron.
• 30 n.e. - urodził się cesarz Nerwa.
• 392 n.e. - cesarz Teodozjusz zakazał składania jakichkolwiek ofiar i dokonywania wróżb nie tylko w świątyniach i w miejscach publicznych, ale również w domach i na ziemiach prywatnych, które - w razie stwierdzenia, że popełniono takie przestępstwo - ulegały konfiskacie na rzecz skarbu. Urzędnicy, którzy nie dość pilnie przestrzegali zakazu mieli być karani dotkliwymi grzywnami. W ten sposób w Imperium pojawiło się powszechnie panujące donosicielstwo.
Jeżeli podobają Ci się treści, jakie gromadzę na portalu oraz, którymi dzielę się na portalu, wdzięczny będę za jakiekolwiek wsparcie: https://imperiumromanum.pl/dotacje/
Legion X Equites był najlepszym i najbardziej cenionym przez Juliusza Cezara oddziałem. Służył on pod jego wodzą w licznych kampaniach, zajmując zaszczytne prawe skrzydło. Po podporządkowaniu Galii, w 48 roku p.n.e. doszło do wybuchu wojny domowej, w której po raz kolejny Cezar mógł liczyć na swój wierne oddziały X legionu. Brak jednak obiecanych przez Cezara nagród zaczął rodzić rozgoryczenie wśród żołnierzy.
Legioniści wzięli jeszcze udział m.in . w słynnej bitwie pod Farsalos, która pozwoliła Cezarowi pokonać Wielkiego Pompejusza. Po odniesionym zwycięstwie żołnierze legionu X wrócili do Italii, gdzie po niemal 13 latach ciągłej służby oczekiwali, aż w końcu otrzymają spokojne życie oraz ziemie za swoją wierną walkę dla Cezara.
Cezar w tym czasie udał się jednak do Aleksandrii, w pościg za uciekającym Pompejuszem. Nieoczekiwanie został wciągnięty w wojnę domową w Egipcie i oblężony wraz ze swoimi oddziałami. Przez kolejne miesiące nikt w Italii nie wiedział, co tak naprawdę dzieje się z Cezarem. Rozczarowani brakiem spełnienia obietnic, żołnierze legionu VII, IX, X i XII podnieśli bunt, w którym największym prowodyrem byli legioniści z X Equites. Zabito niektórych wyższych oficerów, a sam Marek Antoniusz musiał uciec z obozu.
Cezar, po pokonaniu sił wiernych Ptolemeuszowi XIII, a potem armii pontyjskiej, w 47 roku p.n.e. powrócił do Italii. Udał się do Rzymu, skąd wysłał swojego pretora Salustiusza (zasłynął jako historyk), aby ten spróbował zapanować nad buntem. Salustiusz cudem ocalał i wrócił do miasta. Cezar szykował się na najgorsze i zlecił nawet przygotowania do obrony stolicy, w okolicach której swój obóz rozbili zbuntowani żołnierze.
Cezar finalnie zdecydował się osobiście udać do obozu buntowników. Wjechał do obozu, stanął na podwyższeniu w obozie i zwrócił się do żołnierzy z pytaniem, co im doskwiera. Żołnierze nie ośmielili się żądać od niego nagród, więc domagali się zwolnienia licząc na to, że Cezar potrzebuje wojska na wyprawę do Afryki. Ku zdziwieniu wszystkich, Cezar się zgodził i powiedział, że wszyscy zgromadzeni zostaną zwolnieni ze służby. Cezar zwrócił się do nich słowami "Kwiryci" (Quirites), zamiast (jak czynił to dotychczas) "Towarzysze" (Romani), uznając ich tym samym za zwykłych obywateli. Następnie zwrócił się w kierunku bram obozu, chcąc opuścić swoich żołnierzy.
Zachowanie Cezara wywołało wielki szok wśród zbuntowanych legionistów. Zhańbieni zaczęli go błagać, aby ten mimo wszystko wziął ich na kolejną kampanię. Cezar odmówił mówiąc, że jest rozczarowany, że żołnierze nie ufają jego obietnicom, po tylu latach wspólnej walki. Legioniści zaczęli prosić Cezara o wybaczenie. Finalnie, Cezar zgodził się na ponowne przyjęcie do służby wszystkich legionów poza "Dziesiątką". Żołnierze X legionu zaczęli błagać go o przebaczenie, zgadzając się nawet na decymację, jako formę kary. Ostatecznie, Cezar wybaczył także legionowi X.
Cezar nie skazał żadnego zbuntowanego żołnierza na śmierć. Wykorzystując jednak siatkę swoich agentów i informatorów zebrał imiona najbardziej żarliwych rebeliantów i usytuował ich w nadchodzących bitwach, w najbardziej niebezpiecznych miejscach.
Jeżeli podobają Ci się treści, jakie gromadzę na portalu oraz, którymi dzielę się na portalu, wdzięczny będę za jakiekolwiek wsparcie: https://imperiumromanum.pl/dotacje/
