Kradzież, która zmieniła bieg historii. Stalin oszukał i zaskoczył Amerykanów

Ławrientij Beria z kamienną twarzą patrzył na atomowy grzyb wypełniający niebo. Zapytał: "Podobny do amerykańskiego?". Kiedy padło: "Tak", dopiero powiadomiono towarzysza Stalina.

Był 29 sierpnia 1949 r., wczesny ranek. Na ściśle tajnym radzieckim poligonie w Kazachstanie zgromadzili się radzieccy uczeni. Na step przybył także Ławrientij Beria, który z ramienia partii nadzorował budowę pierwszej radzieckiej bomby atomowej. Musiał na własne oczy zobaczyć jej eksplozję.

Igorem Kurczatowem (dowodzącym zespołem naukowców zaangażowanych w stworzenie ładunku) i Siergiejem Dawidowem (bliskim współpracownikiem Kurczatowa) zawładnęły skrajne uczucia. Jak po latach relacjonowała gazeta "Krasnaja zwiezda", nie mogli ukryć podniecenia: za chwilę miała nastąpić eksplozja. Jeśli się powiedzie, na własne oczy zobaczą niszczycielską siłę atomu, niebo zapłonie, a wielki huk rozerwie powietrze. W polu rażenia ładunku zostanie jedynie wypalona ziemia. Spoceni, z drżącymi rękoma spoglądali na zegary, które odliczały sekundy do wybuchu. Byli też skuci strachem. Gdyby okazało się, że próba zakończyła się fiaskiem, czekałoby ich zapewne oskarżenie o spisek i sabotaż oraz kara śmierci. W ZSRR panował przecież wciąż głęboki stalinizm.

Nadzieje uczonych nie zostały zawiedzione. W atomowym bunkrze rozległo się ogromne uderzenie, a następnie jeden po drugim następowały świsty powietrza, jakby nadchodził koniec świata. "Czyli Kurczatow nie mydlił nam oczu?" – stwierdził Beria.

Wieczorem amerykański radar wydał niepokojący dźwięk – powietrze z okolic Azji Centralnej wykazywało podwyższoną radioaktywność. Po jego dokładnej analizie było pewne: Związek Radziecki zdetonował bombę atomową. "Jak to możliwe?" – zachodziło w głowę amerykańskie kierownictwo. Byli pewni, że ZSRR potrzebuje jeszcze co najmniej kilku, jeśli nie kilkudziesięciu lat na budowę ładunku.

Zapewne prezydent USA Harry Truman powiadomiony o eksplozji przypomniał sobie ciepły letni dzień cztery lata wcześniej. Trwała konferencja pokojowa w Poczdamie (17 lipca – 2 sierpnia 1945 r.), na której przedstawiciele wielkiej trójki (Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i ZSRR) mieli przesądzić o losach powojennego świata. W kuluarach Truman podszedł do Józefa Stalina. "Mamy nową broń o niezwykłej sile rażenia" – rzucił krótko. Dyktator zachował kamienną twarz. Truman był zdziwiony, jak to możliwe, że ten nie wykazał ciekawości, nie zadał mu ani jednego pytania. Historycy twierdzą, że owa krótka wymiana zdań stała się symbolicznym początkiem atomowego wyścigu zbrojeń na świecie.

6 sierpnia 1945 r. Stany Zjednoczone zrzuciły bombę atomową na Hiroszimę, trzy dni później z ziemią zrównane zostało Nagasaki. Stalin – usłyszawszy doniesienia o skutkach eksplozji – był wściekły. Wybuchy zmiotły budynki mieszkalne z powierzchni ziemi, a ludzie znajdujący się w ich epicentrum po prostu wyparowali. Dotarło do niego, że Związek Radziecki (aspirujący do roli światowego imperium) pozostaje daleko za Stanami Zjednoczonymi, które opinia międzynarodowa jednogłośnie okrzyknęła jedyną potęgą nuklearną na świecie.

Miasta za drutem kolczastym

To nie politycy, lecz naukowcy jako pierwsi zamarzyli o prowadzeniu eksperymentów z atomem. Po rewolucyjnych odkryciach Alberta Einsteina (dotyczących materii i masy) fizycy z różnych krajów nakłaniali polityków do zainicjowania prac nad bronią nuklearną. Słali listy do przywódców swoich państw (działo się tak w USA i ZSRR). Większość z nich wiedziona była ciekawością, naukową pasją, nie chcieli, by ich odkrycia kiedykolwiek wykorzystano przeciwko ludzkości.

W czasie wojny światowej siłą napędową dla rozwoju amerykańskiego programu nuklearnego był strach, że to Niemcy jako pierwsi zbudują bombę atomową. Dlatego też USA – w imię pracy nad bronią jądrową – ściągały naukowców z całego świata, również z hitlerowskich Niemiec. Przyjeżdżali chętnie, na amerykańskiej ziemi mogli poczuć się wolni i swobodnie kontynuować swoją pracę. Tak rozpoczęto sekretny projekt Manhattan, w ramach którego powstały ładunki, które spadły na Japonię. Jego siedzibą było Los Alamos – miasto położone w Nowym Meksyku, a projektem dowodził Robert Oppenheimer. Jego zespół pracował w szalonym tempie. Już zimą 1945 r. powstał prototyp bomby atomowej. Teraz trzeba było przeprowadzić jej próbę: Oppenheimer godzinami przemierzał pustkowia Nowego Meksyku, by wybrać idealne miejsce. Test obarczony był ogromną odpowiedzialnością: błąd w obliczeniach mógł sprawić, że zapali się atmosfera. Czy fizycy zaangażowani w projekt Manhattan zdawali sobie sprawę, że stali się panami życia i śmierci? Aż 70 proc. z nich miało nadzieję, że próbna detonacja ładunku zwieńczy ich pracę. Część była wręcz przekonana, że bomba o tak niszczycielskiej sile nigdy nie spadnie na zamieszkane przez cywilów miasta.

W imię sprawiedliwości

Prace nad budową bomby atomowej w latach 30. zainicjowano również w ZSRR, ale przerwał je atak hitlerowskich Niemiec (22 czerwca 1941 r.). Dopiero po czterech latach (po eksplozjach w Hiroszimie i Nagasaki) Stalin ogłosił wielki renesans programu nuklearnego. Gensek nadał mu charakter priorytetowy, dlatego też jego zaufany współpracownik, a zarazem jeden z największych katów epoki Czerwonego Terroru Ławrientij Beria objął z ramienia partii pieczę nad zespołem badawczym. Fizycy atomowi stali się narodową elitą (dobrze wynagradzani, pracujący w komfortowych warunkach). Na program nuklearny szły nieograniczone środki. W "radzieckiej" części Berlina (po wojnie w mieście ustanowiono trzy strefy okupacyjne: radziecką, brytyjską i amerykańską) wywiad ZSRR zabezpieczył złożoną w laboratoriach dokumentację dotyczącą pracy nad bronią atomową i wywiózł ją w głąb swego kraju. Nad Wołgę zabrano także niemieckich naukowców – od tej pory ich wiedza i doświadczenie miały zostać wykorzystane w służbie Kraju Rad. Posiadanie własnej broni jądrowej stało się dla Stalina obsesją.

Kiedy latem 1949 r. Amerykanie wpadli w popłoch i zaczęli się zastanawiać, jak to się stało, że ZSRR wszedł w posiadanie broni nuklearnej o wiele wcześniej, niż mówiły ich dane wywiadowcze, doszli do wniosku, iż nie docenili jednego czynnika. Chodziło o szpiegostwo. Choć dzisiaj może to zabrzmieć kuriozalnie, części naukowców pracujących w ramach projektu Manhattan ideowo bliżej było do ZSRR niż USA. Nie znali Związku Radzieckiego takim, jakim on był, czyli państwa terroru, w którym stworzono obozy katorżniczej pracy (gułagi), a obywatele – za byle wykroczenie – szli pod ścianę. Przemawiały do nich mrzonki o kraju społecznej sprawiedliwości. Kimś takim był choćby Theodore Hall.

Choć w latach 30. XX w. jego kariera naukowa nie byłaby możliwa w żadnym innym zakątku świata niż USA, to wydaje się, że Hall nie czuł wobec tego państwa żadnego długu wdzięczności. Ojciec był kuśnierzem (z czasem stanie się drobnym przedsiębiorcą), matka zajmowała się dziećmi. W domu się nie przelewało. Dzieciństwo przypadło na czas wielkiego kryzysu gospodarczego. Hall obserwował panoszącą się wokół biedę, ludzie bankrutowali z dnia na dzień. Ci najsłabsi psychicznie odbierali sobie życie. Chłopak zraził się do kapitalizmu.

W szkole nauczyciele szybko przekonali się, że Hall obdarzony jest niezwykłym talentem do nauk ścisłych. Nie mówili o nim inaczej jak "geniusz". Jako szesnastolatek został przyjęty na Uniwersytet Harvarda. Tu też doszło do decydującego w jego życiu spotkania – sąsiedni pokój w internacie zajmował Saville Sax, młody komunizujący student. Halla uwiodły głoszone przez niego opowieści o równości społecznej, zaprzestaniu ciemiężenia robotników i chłopów. Takim typem państwa miał być ZSRR. Genialny fizyk pozostał wierny komunistycznym ideom, kiedy trafił do bazy w Los Alamos i rozpoczął prace w ramach projektu Manhattan. W grudniu 1944 r. – dzięki pomocy Saxa – nawiązał kontakt z radzieckim wywiadem. Pierwsze informacje, które przekazał do centrali w ZSRR, dotyczyły budowy bomby plutonowej.

Podobnie było z Klausem Fuchsem, wybitnym fizykiem niemieckim, który nie mógł prowadzić badań nad atomem we własnej ojczyźnie. Na przeszkodzie stanęły mu poglądy. Na rok przed dojściem Hitlera do władzy (1933 r.) zapisał się do Komunistycznej Partii Niemiec. Kiedy nad krajem zaczęły powiewać sztandary ze swastyką, wyemigrował do Wielkiej Brytanii i tu w 1941 r. zaangażował się w prace brytyjskich fizyków nad bronią atomową. Również jemu Saville Sax posłużył jako łącznik z radzieckim wywiadem. Fuchs podjął z nim współpracę w 1942 r. Rok później wyjechał do Stanów Zjednoczonych, włączył się w projekt Manhattan (jego badania koncentrowały się wokół problemu "masy krytycznej").

Historycy podkreślają, że Hall i Fuchs nie byli opłacani przez radziecki wywiad. Współpracę z nim nawiązali z przyczyn ideowych. Uważali, że ZSRR i USA grają do jednej bramki, w 1943 r. bowiem ZSRR nie był przecież wrogiem, lecz sojusznikiem USA. Żołnierze amerykańscy i radzieccy jako alianci toczyli na frontach II wojny światowej walkę z wojskami hitlerowskimi.

Hall żywił duży szacunek dla Armii Czerwonej. W słynnym tekście dla "New York Timesa" opublikowanym w 1997 r. napisał, że wyzwalanie Europy Zachodniej spod hitlerowskiego jarzma okupione zostało przede wszystkim krwią żołnierzy Armii Czerwonej. I wcale nie minął się tu z prawdą. Hall (podobnie zresztą Fuchs) zdecydował się złamać przysięgę o zachowaniu tajemnicy dotyczącej prowadzonych badań, ponieważ uważał, że kieruje się dobrem wyższym. Jako fizyk rozumiał potęgę atomu i wiedział, że posiadanie broni jądrowej przez jedno państwo na świecie stwarza niebezpieczeństwo. Nawoływał do równowagi sił. We wspomnianym artykule wyznał: "W 1944 r. bardzo niepokoił mnie amerykański monopol na posiadanie broni jądrowej w wypadku nastąpienia kryzysu zbrojnego". Hall systematycznie przesyłał informacje do ZSRR (dotyczyły przede wszystkim szczegółów budowy bomby plutonowej, która została zrzucona na Nagasaki). Historycy oceniają jednak, że najważniejsze szczegóły dotyczące broni nuklearnej zdradził ZSRR Fuchs.

"Pracujcie dalej"

Jeśliby szukać radzieckiego odpowiednika Oppenheimera, to byłby nim wspomniany Igor Kurczatow. W ZSRR nad budową bomby atomowej pracowano w tajnym Laboratorium nr 2, jego szefem został właśnie Kurczatow, a współpracownikiem Andriej Sacharow, który potem poczuł się winny pracy nad "niszczycielską siłą" i zasilił szeregi dysydentów. Igor Gołowin, jeden z uczonych zatrudniony w "dwójce", wspominał, że zespół dobrze się uzupełniał. "Kurczatow odpowiadał za rozstrzyganie zagadnień naukowych" – pisał Gołowin. Praca Kurczatowa – co zostanie wyjaśnione po wielu latach – polegała głównie na sprawdzaniu merytorycznej wartości materiałów pozyskanych przez radziecki wywiad. Raporty trafiały bezpośrednio do jego rąk, przechowywał je w szafie pancernej. Kiedy któryś z fizyków przychodził do niego z obliczeniami, ten miał otwierać sejf i wyciągać z niego depesze pochodzące z Los Alamos. Wyniki pracy uczonego porównywał z osiągnięciami jego amerykańskich kolegów. Jeśli się nie zgadzały, mówił krótko: "Pracujcie dalej". Jeśli naprowadzały na właściwy trop, stwierdzał: "Jest!". ZSRR – de facto kopiując ładunek nuklearny, a nie budując go – oszczędzał ogromne środki.

O postępach w pracy zespołu Kurczatow raportował radzieckiemu kierownictwu, w tym samemu Stalinowi. Pod wpływem tych spotkań w 1946 r. gensek podpisał tajny dokument, w którym na realizację radzieckiego projektu atomowego przewidziano nieograniczone środki. Już trzy lata później doszło do eksplozji na stepach Kazachstanu.

Julij Chariton, zastępca Kurczatowa, w 1996 r. przyznał, że radziecka bomba atomowa była wierną kopią bomby amerykańskiej. Pracowano pod silną presją, by ładunek skonstruować jak najszybciej. Jednocześnie panicznie obawiano się dezinformacji (Amerykanie, wiedząc, że mają w swoim zespole "kretów", mogli celowo przekazać fałszywe dane), która mogła doprowadzić do tragedii na olbrzymią skalę. Każdy, nawet najdrobniejszy element, który kopiowano z amerykańskiego wzorca, dokładnie sprawdzano i testowano.

Krzesło elektryczne

Nie wiadomo, jak długo Hall i Fuchs znajdowali się pod obserwacją Amerykanów. W 1946 r. Amerykanie złamali kod, którym posługiwał się radziecki wywiad. Już wówczas zdali sobie sprawę, że do ZSRR od kilkunastu miesięcy wyciekają tajne informacje związane z projektem Manhattan. Zapewne amerykański wywiad obserwował swoich naukowców.

Po wojnie Fuchs wrócił do Wielkiej Brytanii. Został uznany za bezcennego dla ZSRR szpiega w Los Alamos. To właśnie jego informacje doprowadziły do ukończenia pracy nad radziecką bombą atomową (m.in. te dotyczące rozszczepialnego uranu).

Fuchs nie miał tak dużego szczęścia jak Hall, który ze szpiegowskiej afery wyszedł cało. W 1950 r. został aresztowany i skazany na

14 lat więzienia za szpiegostwo na rzecz ZSRR. Sam sporządził listę dokumentów, które przekazał do Kraju Rad.

Kiedy studiuje się informacje dotyczące radzieckiej agentury w Los Alamos, zastanawia los Juliusa i Ethel Rosenbergów. Ta dwójka nie należała do grona wybitnych naukowców. Nie mieli dostępu do polityków, jedynie ideowo Julius Rosenberg był bliski Hallowi i Fuchsowi. Z podziwem spoglądał na ZSRR, bo wierzył, że w kraju tym zostanie zaprowadzona sprawiedliwość społeczna (był zresztą synem rosyjskich imigrantów). W Kraju Rad nigdy nie był, ale nie zawahał się wstąpić do Ligi Młodych Komunistów, a później do Komunistycznej Partii Stanów Zjednoczonych. Podobnie jak w przypadku Fuchsa i Halla na jego drodze stanął łącznik. Otóż w City College w Nowym Jorku Rosenberg zaprzyjaźnił się z Mortonem Sobellem, także studentem elektrotechniki, który namówił go do współpracy z wywiadem radzieckim.

Kiedy Rosenberg poznał Ethel, szybko przekonał się, że jest ulepiona z tej samej gliny co on. Podzielała jego fascynację komunizmem. Pobrali się, a ich dom stał się miejscem spotkań komunizujących Amerykanów. Kiedy USA włączyły się do wojny, Julius zaciągnął się do armii, został z niej jednak zwolniony, ponieważ na jaw wyszła jego przynależność do Komunistycznej Partii Stanów Zjednoczonych. Dla późniejszych losów Rosenberga przełomowy stał się wieczór, w którym do współpracy z radzieckim wywiadem namówił brata Ethel. Był to cenny kontakt, David Greenglass stacjonował bowiem w Los Alamos. Rosenberg przekazywał informacje pozyskane przez Greenglassa Aleksandrowi Feklisowowi (swojemu agentowi prowadzącemu). Za kilka lat Nikita Chruszczow, pierwszy sekretarz Komunistycznej Partii ZSRR, przyzna, że w znacznej mierze pozwoliły one zakończyć pracę nad pierwszą radziecką bombą atomową.

W 1950 r. Ethel i Julius Rosenbergowie zostali oskarżeni o współpracę z radzieckim wywiadem. W 1953 r. (zaledwie trzy miesiące po śmierci Stalina) zgładzono ich przy użyciu krzesła elektrycznego. W popkulturze małżeństwo to stanie się czymś w rodzaju ikony. Powstaną na ich temat piosenki, książki, sztuki teatralne.

Przed wykonaniem wyroku lewicowi intelektualiści, środowiska Kościoła katolickiego bronili Rosenbergów. A historycy do dziś toczą na ich temat spory. Ethel i Julius często wymieniani są jako radzieccy szpiedzy numer jeden albo na odwrót: jako zaledwie małe pionki w wielkiej grze, kozły ofiarne. Jedno pozostaje pewne: bez informacji pochodzących zza oceanu ZSRR nie zbudowałby bomby atomowej w latach 40. XX w. i tym samym nie stałby się drugą nuklearną potęgą na świecie.

Źródło: Newsqik

#historia