Kiedyś ludzie wierzyli, że to dziecko smoka. Jakim zwierzęciem jest odmieniec jaskiniowy?

Odmieniec jaskiniowy to jedno z najdziwniejszych zwierząt, jakie żyją na Ziemi. Występuje tylko w podziemnych wodach jaskiń na południu Europy. Nie cierpi ruchu, a na powierzchni może pojawić się jedynie przypadkiem. Kiedyś uważano, że z odmieńców wyrastają smoki.

Odmieniec jaskiniowy przypomina nieco aksolotla – czyli larwalne stadium płaza zwanego ambystomą meksykańską. I odmieńce i aksolotle mają długie, obłe ciała z niewielkimi kończynami oraz płaskie głowy. Za głowami wyrastają im narośla przypominające drobne listki sałaty. Są to zewnętrzne skrzela.

Tu jednak podobieństwa się kończą. U aksolotlów – w warunkach naturalnych występujących jedynie w jeziorach niedaleko miasta Meksyk – wyraźnie widać oczy. Odmieńce jaskiniowe (Proteus anguinus) wydają się pozbawione narządu wzroku. Na ich wydłużonych głowach trudno dopatrzyć się choćby wgłębień tworzących oczodoły.

W rzeczywistości odmieńce mają oczy, jednak zredukowane i ukryte głęboko pod skórą. Choć wykazują pewną wrażliwość na światło, wzrok nie jest dla nich specjalnie ważnym zmysłem. Zwierzęta te żyją bowiem wyłącznie w zalanych wodą jaskiniach. Promieni słonecznych jest tam tyle, co kot napłakał.

Jeśli ktoś chce zobaczyć odmieńce, powinien udać się do jaskini Postojnej w Słowenii. Jest położona na południowy zachód od Lublany (stolicy tego kraju). Odmieńce – zamieszkujące specjalne akwarium – są jedną z tamtejszych atrakcji turystycznych.

Dawniej ludzie uważali odmieńce za potomstwo zamieszkujących jaskinie smoków. Po intensywnych deszczach woda z jaskiń krasowych często wypływała na powierzchnię, a razem z nią wymywane były odmieńce, co było wówczas jedyną okazją zobaczenia na własne oczy tych niezwykłych stworzeń.

Odmieńce mają nie tylko uwstecznione oczy, ale również zredukowane kończyny, zarówno przednie jak i tylne. Widać to na fotografiach tych płazów. Przednie kończyny, krótkie i niezbyt grube, kończą się trzema słabo wykształconymi palcami. Tylne – zaledwie dwoma.

Na tej podstawie można wywnioskować, że odmieńce nie są specjalnie aktywnymi stworzeniami. I faktycznie tak właśnie jest. Odmieńce kochają bezruch, a leniwce są przy nich wprost miłośnikami aktywnego trybu życia.

Dowodzą tego badania sprzed czterech lat. Wówczas w czasopiśmie naukowym „Journal of Zoology” ukazała się przełomowa praca o odmieńcach. Jej autorzy oznakowali, a następnie przyglądali się tym zwierzętom w ich naturalnym środowisku – jaskiniach w Hercegowinie. Odkryli, że niektóre odmieńce w ciągu dekady pokonały zaledwie 10 metrów. Rekordzista w ogóle nie ruszył się z miejsca przez… siedem lat.

Odmieńce poruszają się bardzo mało, ponieważ rzadko kiedy mają po temu istotny powód. Żyją w stabilnym środowisku, w wodach o stałej temperaturze wahającej się między 8 a 11 st. C. Są drapieżnikami – polują na drobne skorupiaki, ślimaki, a niekiedy owady. Nie mają jednak narządów pozwalających im rozrywać albo rozdrabniać ofiary. Połykają je w całości.

Co istotne, posiłki przytrafiają się odmieńcom od wielkiego dzwonu. Są doskonale przystosowane do głodówek trwających latami. W jednym z eksperymentów odmieniec obywał się bez jedzenia całą dekadę. W okresach głodu metabolizm tych zwierząt spada, a wraz z nim – aktywność. Ta druga najczęściej do zera.

Kiedy więc odmieńce się poruszają? Wtedy gdy muszą znaleźć partnera do rozrodu. Nawet to jednak nie następuje zbyt często. Odmieńce rozmnażają się średnio co około 12,5 roku.

• Odmieńce są długowieczne. Maksymalnie mogą dożywać stu lat. Średnio dorosły odmieniec będzie żył niecałe 70 lat.

• Na Słowenii odmieńce są uznawane za narodowe dziedzictwo. Ich wizerunek znajdował się na jednej z monet. Najstarszy magazyn popularnonaukowy, wychodzący w tym kraju od 1933 r., nazywał się zaś „Proteus” (od łacińskiej nazwy odmieńca).

Niestety, nie wiadomo, ile odmieńców żyje na Ziemi. Jednak liczebność tych zwierząt bez wątpienia spada. Gatunek ten podlega silnej presji środowiskowej. Odmieńce są bardzo wrażliwe na zmiany temperatury wody i nawet drobne zanieczyszczenia. Na Słowenii znajdują się pod ochroną już od 1922 r.

#necrobook #odmience #jaskinie #zwierzeta